Sejarah Islam

071. Bab V · Bagian 41/61 — Negara Saljuk Raya

BAB V · FASHL 5 · hlm. 238–241

الدَّوْلَةُ السَّلْجُوقِيَّةُ الْكُبْرَى

Negara Saljuk Raya

432–583 H / 1040–1187 M

Daftar isi

Asal-usul Saljuk

نَشْأَةُ السَّلَاجِقَةِ

هُمْ مِنْ عَشَائِرِ الْغُزِّ الْكَبِيرَةِ مِنَ التُّرْكِ، وَيُنْسَبُونَ إِلَى مُقَدَّمِهِمْ سَلْجُوقَ بْنِ تُقَاقٍ. كَانَ يَعِيشُ فِي بِلَادِ تُرْكِسْتَانَ تَحْتَ حُكْمِ الْأَتْرَاكِ الْوَثَنِيِّينَ. اسْتَنْجَدَ بِهِ السَّامَانِيُّونَ لِرَدِّ غَارَاتِ التُّرْكِ الْكُفَّارِ عَنْ بِلَادِهِمْ، فَأَمَدَّهُمْ بِوَلَدِهِ أَرْسَلَانَ. وَمِنْ بَعْدِهِ مِيكَائِيلُ بْنُ أَرْسَلَانَ وَاسْتَمَرَّ فِي قِتَالِهِمْ كَوَالِدِهِ.

Mereka berasal dari kelompok besar suku Turki Ghuzz dan dinisbatkan kepada pemimpin mereka, Saljuk bin Tuqaq. Ia tinggal di Turkistan di bawah kekuasaan orang-orang Turki penyembah berhala. Samaniyah meminta bantuannya untuk menahan serangan orang-orang Turki non-Muslim terhadap negeri mereka. Ia mengirim putranya, Arslan, sebagai bantuan. Sesudahnya, Mikail bin Arslan melanjutkan peperangan terhadap mereka sebagaimana ayahnya.

خَلَفَ مِيكَائِيلَ وَلَدَاهُ طُغْرُلُ بَكْ وَدَاوُدُ بَكْ. زَالَتِ الدَّوْلَةُ السَّامَانِيَّةُ عَامَ ٣٩٠هـ / ١٠٠٠م، فَاسْتَوْلَى طُغْرُلُ عَلَى مَرْوَ وَنَيْسَابُورَ وَجُرْجَانَ وَطَبَرِسْتَانَ وَكِرْمَانَ وَالدَّيْلَمِ وَخَوَارِزْمَ وَأَصْفَهَانَ وَغَيْرِهَا مِنَ الْأَقَالِيمِ، وَأَعْلَنَ قِيَامَ دَوْلَتِهِمْ سَنَةَ ٤٣٢هـ / ١٠٤٠م. تَقَاسَمَ السَّلَاجِقَةُ الْبِلَادَ الْوَاسِعَةَ الَّتِي بِحَوْزَتِهِمْ، وَانْتُخِبَ طُغْرُلُ بَكْ مَلِكًا عَلَيْهِمْ جَمِيعًا، وَاتَّخَذَ عَاصِمَتَهُ الرَّيَّ.

Mikail digantikan oleh kedua putranya, Thughrul Bek dan Dawud Bek. Negara Samaniyah berakhir pada 390 H/1000 M. Thughrul kemudian menguasai Marw, Naisabur, Jurjan, Thabaristan, Kirman, Dailam, Khawarizm, Isfahan, dan wilayah lainnya. Ia mengumumkan berdirinya negara mereka pada 432 H/1040 M. Para pemimpin Saljuk membagi wilayah luas yang mereka kuasai. Thughrul Bek dipilih sebagai raja atas mereka semua dan menjadikan Rayy sebagai ibu kotanya.

Saljuk di Baghdad

السَّلَاجِقَةُ فِي بَغْدَادَ

فِي سَنَةِ ٤٤٨هـ / ١٠٥٦م دَخَلَ طُغْرُلُ بَكْ بَغْدَادَ وَقَبَضَ عَلَى آخِرِ سَلَاطِينِ بَنِي بُوَيْهٍ وَهُوَ الْمَلِكُ الرَّحِيمُ، وَبِذَلِكَ انْقَضَتْ دَوْلَةُ بَنِي بُوَيْهٍ وَبَرَزَتْ دَوْلَةُ السَّلَاجِقَةِ، هَذِهِ الدَّوْلَةُ السُّنِّيَّةُ الْعَظِيمَةُ الَّتِي أَنْقَذَتِ الْعَاصِمَةَ بَغْدَادَ مِنَ الْبُوَيْهِيِّينَ الرَّافِضَةِ الضَّالِّينَ، وَأَنْقَذَتِ الْخَلِيفَةَ الْعَبَّاسِيَّ مِنْ حَرَكَةِ الْبَسَاسِيرِيِّ الْمُنْحَرِفِ.

Pada 448 H/1056 M, Thughrul Bek memasuki Baghdad dan menangkap sultan terakhir Bani Buwaih, al-Malik ar-Rahim. Dengan itu, negara Bani Buwaih berakhir dan negara Saljuk tampil. Penulis memuji Saljuk sebagai negara Sunni besar yang menyelamatkan ibu kota Baghdad dari Buwaihiyah, yang disebutnya sebagai Rafidhah yang sesat, serta menyelamatkan khalifah Abbasiyah dari gerakan al-Basasiri yang dinilainya menyimpang.

Gerakan al-Basasiri

حَرَكَةُ الْبَسَاسِيرِيِّ

وَالْبَسَاسِيرِيُّ هُوَ أَحَدُ الْقُوَّادِ الْأَتْرَاكِ التَّابِعِينَ لِلْمَلِكِ الرَّحِيمِ آخِرِ سُلْطَانٍ بُوَيْهِيٍّ، وَقَدْ تَمَرَّدَ عَلَى سَيِّدِهِ وَعَلَى الْخَلِيفَةِ وَحَاوَلَ أَنْ يَسْتَبِدَّ بِالْأَمْرِ. فَاسْتَنْجَدَ الْخَلِيفَةُ (الْقَائِمُ) بِزَعِيمِ السَّلَاجِقَةِ (طُغْرُلِ بَكْ) الَّذِي قَدِمَ، وَقَضَى عَلَى الْبَسَاسِيرِيِّ، فَخَضَعَ لَهُ الْخَلِيفَةُ، وَاسْتَقَرَّتْ بِذَلِكَ قَدَمُ السَّلَاجِقَةِ فِي بَغْدَادَ.

Al-Basasiri adalah salah seorang panglima Turki yang mengabdi kepada al-Malik ar-Rahim, sultan Buwaihiyah terakhir. Ia memberontak terhadap tuannya dan khalifah, serta berusaha memegang sendiri kekuasaan. Khalifah al-Qa’im meminta pertolongan pemimpin Saljuk, Thughrul Bek. Thughrul datang dan menumpas al-Basasiri. Khalifah kemudian tunduk kepadanya, dan kedudukan Saljuk di Baghdad pun kukuh.

وَكَانَ السَّلَاجِقَةُ يُعَامِلُونَ الْخُلَفَاءَ بِكُلِّ إِجْلَالٍ وَتَعْظِيمٍ وَاحْتِرَامٍ وَوَلَاءٍ، وَيَذْكُرُ الْمُؤَرِّخُونَ أَنَّ أَهَمَّ سَبَبٍ لِذَلِكَ هُوَ الِاتِّفَاقُ الْمَذْهَبِيُّ، وَأَعْظَمُ وُزَرَاءِ السَّلَاجِقَةِ الْوَزِيرُ الْإِيرَانِيُّ نِظَامُ الْمُلْكِ وَسَبْعَةٌ مِنْ أَوْلَادِهِ وَأَحْفَادِهِ.

Saljuk memperlakukan para khalifah dengan penuh penghormatan, pemuliaan, penghargaan, dan kesetiaan. Para sejarawan menyebut kesamaan mazhab sebagai sebab terpentingnya. Wazir Saljuk yang terbesar ialah wazir asal Iran, Nizham al-Mulk, beserta tujuh orang dari anak dan cucunya.

Lima cabang besar negara Saljuk

وَقَدِ انْقَسَمَتِ الدَّوْلَةُ السَّلْجُوقِيَّةُ إِلَى خَمْسَةِ بُيُوتٍ كَبِيرَةٍ

١ – السَّلَاجِقَةُ الْعُظْمَى، وَقَدْ مَلَكَتْ خُرَاسَانَ وَالرَّيَّ وَالْعِرَاقَ وَالْجَزِيرَةَ وَفَارِسَ وَالْأَهْوَازَ.

1. Saljuk Raya, yang menguasai Khurasan, Rayy, Irak, al-Jazirah, Persia, dan al-Ahwaz.

٢ – سَلَاجِقَةُ كِرْمَانَ.

2. Saljuk Kirman.

٣ – سَلَاجِقَةُ الْعِرَاقِ وَكُرْدِسْتَانَ (تَفَرَّعَ عَنِ السَّلَاجِقَةِ الْعِظَامِ).

3. Saljuk Irak dan Kurdistan, cabang dari Saljuk Raya.

٤ – سَلَاجِقَةُ سُورِيَا.

4. Saljuk Suriah.

٥ – سَلَاجِقَةُ الرُّومِ (آسِيَا الصُّغْرَى).

5. Saljuk Rum di Asia Kecil.

Wilayah negara Saljuk

حُدُودُ دَوْلَةِ السَّلَاجِقَةِ

حَكَمُوا مَا وَرَاءَ النَّهْرِ وَخُرَاسَانَ وَإِيرَانَ وَالْعِرَاقَ وَالشَّامَ وَالْأَنَاضُولَ (أَيْ مَكَانَ السَّامَانِيِّينَ وَالْغَزْنَوِيِّينَ وَالْبُوَيْهِيِّينَ وَالرُّومِ).

Mereka memerintah wilayah seberang Sungai Jaihun, Khurasan, Iran, Irak, Syam, dan Anatolia, yakni wilayah yang sebelumnya dikuasai Samaniyah, Ghaznawiyah, Buwaihiyah, dan Romawi.

Pertempuran Manzikert

مَعْرَكَةُ مَلَاذْكَرْدَ

أَعْظَمُ إِنْجَازَاتِهِمُ انْتِصَارُهُمُ الْعَظِيمُ عَلَى الرُّومِ الْبِيزَنْطِيِّينَ فِي مَعْرَكَةِ مَلَاذْكَرْدَ وَاسْتِيلَاؤُهُمْ عَلَى آسِيَا الصُّغْرَى سَنَةَ ٤٦٣هـ / ١٠٧٠م، وَتُعَدُّ هَذِهِ الْمَعْرَكَةُ نُقْطَةَ تَحَوُّلٍ فِي التَّارِيخِ الْإِسْلَامِيِّ بِصِفَةٍ عَامَّةٍ وَتَارِيخِ غَرْبِيِّ آسِيَا بِصِفَةٍ خَاصَّةٍ، لِأَنَّهَا يَسَّرَتِ الْقَضَاءَ عَلَى نُفُوذِ الرُّومِ فِي أَكْثَرِ أَجْزَاءِ آسِيَا الصُّغْرَى، وَفَتَحَتِ الطَّرِيقَ لِزَحْفٍ جَدِيدٍ.

Pencapaian terbesar mereka ialah kemenangan besar atas Romawi Bizantium dalam Pertempuran Manzikert dan penguasaan Asia Kecil pada 463 H/1070 M, sesuai angka pada bagian sumber ini. Pertempuran tersebut merupakan titik balik dalam sejarah Islam secara umum dan Asia Barat secara khusus. Kemenangan itu memudahkan penghapusan pengaruh Romawi di sebagian besar Asia Kecil dan membuka jalan bagi gerak maju berikutnya.

Penguasa terkemuka dari cabang-cabang tersebut

وَأَبْرَزُ الْحُكَّامِ مِنْ هَذِهِ الْبُيُوتِ

الْمُؤَسِّسُ رُكْنُ الدِّينِ طُغْرُلُ بَكْ (السَّلْجُوقِيَّةُ الْعُظْمَى) ٤٣٢–٤٥٥هـ / ١٠٤٠–١٠٦٣م.

Sang pendiri, Ruknuddin Thughrul Bek, Saljuk Raya: 432–455 H/1040–1063 M.

أَلْبُ أَرْسَلَانَ (السَّلْجُوقِيَّةُ الْعُظْمَى) ٤٥٥–٤٦٥هـ / ١٠٦٣–١٠٧٢م.

Alp Arslan, Saljuk Raya: 455–465 H/1063–1072 M.

مَلِكْشَاه بْنُ أَلْبَ أَرْسَلَانَ (السَّلْجُوقِيَّةُ الْعُظْمَى) ٤٦٥–٤٨٥هـ / ١٠٧٢–١٠٩٢م.

Maliksyah bin Alp Arslan, Saljuk Raya: 465–485 H/1072–1092 M.

عِمَادُ الدِّينِ قَرَا أَرْسَلَانَ (كِرْمَانُ) ٤٣٣–٤٦٥هـ / ١٠٤١–١٠٧٢م.

Imaduddin Qara Arslan, Kirman: 433–465 H/1041–1072 M.

مُغِيثُ الدِّينِ مَحْمُودٌ (الْعِرَاقُ وَكُرْدِسْتَانُ) ٥١١–٥٢٥هـ / ١١١٧–١١٣٠م.

Mughitsuddin Mahmud, Irak dan Kurdistan: 511–525 H/1117–1130 M.

تُقَاقُ بْنُ تُتُشَ (سُورِيَا) ٤٨٨–٥٠٧هـ / ١٠٩٥–١١١٣م.

Tuqaq bin Tutusy, Suriah: 488–507 H/1095–1113 M.

سُلَيْمَانُ بْنُ قُطُلْمُشَ (سَلَاجِقَةُ الرُّومِ) ٤٧٠–٤٨٥هـ / ١٠٧٧–١٠٩٢م.

Sulaiman bin Quthulmusy, Saljuk Rum: 470–485 H/1077–1092 M.

Kemunduran dan berakhirnya Saljuk

تَدَهْوُرُ السَّلَاجِقَةِ وَنِهَايَتُهُمْ

أَضْعَفَتْهُمُ الْحُرُوبُ الصَّلِيبِيَّةُ، وَثَوْرَةُ الْحَشَّاشِينَ، وَالِانْقِسَامَاتُ الدَّاخِلِيَّةُ نَظَرًا لِاتِّسَاعِ الْمَمْلَكَةِ، وَقِيَامُ إِمَارَاتِ الْأَتَابِكِ، وَهَذِهِ كَانَتْ أَهَمَّ عَوَامِلِ الِانْحِلَالِ الدَّاخِلِيِّ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ إِقْطَاعَاتٍ أَقْطَعَهَا الْوَزِيرُ نِظَامُ الْمُلْكِ لِلْقَادَةِ وَالْمُبَرَّزِينَ فِي الدَّوْلَةِ بَدَلَ رَوَاتِبِهِمْ. وَفِي زَمَنِ ضَعْفِ الدَّوْلَةِ اسْتَقَلَّ هَؤُلَاءِ بِإِقْطَاعَاتِهِمْ وَانْفَصَلُوا عَنِ السَّلَاجِقَةِ، وَمِنْ هَذِهِ أَتَابِكِيَّةُ دِمَشْقَ، وَأَتَابِكِيَّةُ الْمَوْصِلِ، وَأَتَابِكِيَّةُ الْجَزِيرَةِ وَغَيْرُهَا، وَقَضَى عَلَيْهِمْ أَخِيرًا الْخَوَارِزْمِيُّونَ.

Mereka dilemahkan oleh Perang Salib, pemberontakan Hasyasyun, perpecahan internal akibat luasnya kerajaan, dan munculnya emirat-emirat atabeg. Emirat-emirat ini merupakan salah satu faktor utama keruntuhan internal. Asalnya ialah tanah-tanah iqtha‘ yang diberikan Wazir Nizham al-Mulk kepada para panglima dan tokoh negara sebagai pengganti gaji. Ketika negara melemah, mereka memerintah tanah-tanah itu secara mandiri dan memisahkan diri dari Saljuk. Di antaranya ialah Atabeg Damaskus, Mosul, al-Jazirah, dan lainnya. Akhirnya Khawarizmiyah mengakhiri kekuasaan Saljuk.

↑ Kembali ke atas

Related Articles

Back to top button